De redding van Europa

Van een vriend hoorde ik dat auteur Joep Leerssen naast literatuurwetenschappen ook dwarsfluit heeft gestudeerd. Dat brengt mij bij zijn Spiegelpaleis Europa op de gedachte dat we de metafoor 'spiegelpaleis' wellicht niet te letterlijk moeten nemen. De reflectie heeft in de Verlichting de vorm aangenomen van een 'scopisch regime' (50). Maar Leerssen wil daarmee misschien niet beweren dat de zaken die hij bespreekt eerder beelden dan geluiden zijn. Alleen al de dominantie van de woorden 'echo' en 'rondzingen' laat vermoeden dat de aard van zijn objecten evenzeer auditief als visueel is. Daarnaast gebruikt Leerssen termen als 'culturele constructen' (182) en 'procreatief vermogen' (186).

Waar de visuele metaforen eerder ruimtelijkheid suggereren, denk je bij echo's en procreatie eerder aan tijd. Dat is tegelijk een van de thema's in de verhouding tussen Amerika en Europa, zij het dat Europa daar eerder aan de kant van de tijd wordt gesitueerd: Wenders' Im Lauf der Zeit heet in het Engels Kings of the Road (168). Europa duikt bij Leerssen op als een donker labyrint waarin echo's rondzingen, echo's waarvan de herkomst zich moeilijk laat vaststellen. Die moeilijkheid vertaalt Leerssen in een stijlfiguur, de vrije indirecte rede (10), waarmee hij wil zeggen dat hij de waarheid van alle beelden niet tot inzet van zijn onderzoek maakt.

We moeten dus op zoek naar een andere inzet. Op basis van de auditieve metaforen zou je aan een 'katechese' kunnen denken. Katechese in de etymologische betekenis van echo's die op je neerkomen, die ons aangaan. Laten we eens kijken hoe ver we met deze leidraad kunnen komen. Kun je ook van katechese spreken in de religieuze en educatieve betekenis van het woord? Leerssen wil niets minder dan Europa redden. Hij wil het redden van het oude eurocentrisme en het nieuwe euroscepticisme. Daarnaast heeft het Europa dat Leerssen wil redden zijn beslag gekregen ten tijde van de Verlichting. Daarbij tekent hij aan dat die cultuur christelijk blijft, Rome blijft referentiepunt zelfs voor tegenstrevers zoals protestanten en secularisten (61). Het lijkt of de academicus de zingeving van de wereld van de priester overneemt. Maar later worden figuren als Lord Byron beeldbepalend voor de Europese cultuur. En die kun je toch moeilijk als representant van wetenschap beschouwen. De academicus wordt, ondanks de verlichters en later Comte, niet de cultuurbepalende factor in de zin waarin de priester dat was. Hij moet zijn positie delen met de romantische genius.

Ten slotte opent een katechetische lezing onze oren voor de morele missie van Europa in de wereld, van een Europa dat zich verzet tegen de retoriek van goed en kwaad, van wij tegen hullie (180). Europa zelf redt de wereld. Dat is uiteraard het intelligente Europa, het Europa dat ziet, begrijpt en weerspiegelt. Maar wat Europa ziet en begrijpt is toch echt het besef dat niemand onschuldig of onfeilbaar is (180). Deze missie is evenzeer esthetisch als ethisch, hij is evenzeer gericht tegen de melodramatische sjablonen waarin de moraal wordt uitgebeeld of verwoord. Daarom zouden we in Leerssens missie het hoofdmotief van de Contrareformatie kunnen beluisteren, de poging de zielen weer terug te winnen langs de weg van culturele en morele opvoeding.

Zo'n missie vraagt om inzet van de juiste retorische middelen (zoals in dit boek de vrije indirecte rede). Het is dan wel opmerkelijk dat Leerssen de 'polytroop' Odysseus zo ongeveer beschouwt als een aartsvader zonder dat hij diens retorische kwaliteiten zelfs maar signaleert: 'De ideale Europeaan is polytroop, behendig en gewiekst in de omgang met de veelzijdige wereld.' (20) Praktisch, intelligent, creatief. Maar Odysseus werd in de Oudheid op de eerste plaats geroemd om zijn welbespraakheid. Misschien moet je die omissie beschouwen als een retorische list van Leerssen zelf. Het verhult de doelgerichtheid van zijn betoog waardoor het 'subjectief' lijkt of een bepaalde tak van wetenschap, in plaats van een retorische strijd tegen valse retoriek. Verhulling als retorische strategie.

Een andere omissie geeft Leerssen wel toe: die van de oostelijke helft van het christelijke Europa, met name Rusland. In heel zijn boek domineert de symbolische tegenstelling Noord-Zuid, die hij uitsluitend compiceert vanuit Amerika en het oriëntalisme. Hoe zit het met de symbolische betekenis van de oosterse Orthodoxie en de slavofilstvo? Tegenover het beeld staat niet alleen de stem, maar ook de icoon. Beelden kunnen weerspiegelen maar ze kunnen ons ook volledig absorberen, zodat we ons ineens opgenomen voelen in een heilige ruimte, een ruimte waarin lichamelijke beperkingen geen betekenis meer hebben. Met andere woorden: een doorgevoerd, toegespitst platonisme.

Zou ook deze invalshoek op een verborgen wijze bij Leerssen aanwezig zijn en de betekenis van zijn onderneming bepalen, zoals ook de auditieve metaforen dat doen?

Je zou het haast denken. Leerssen gelooft niet in zaken die snel vergaan. Hij kijkt bij voorkeur naar films, films die zich in de tijd hebben bewezen, en naar hogere literatuur. Langdurig betekent dus meer invloed. Hij geeft nog een reden: 'Bovendien leren wij de 'hoge' cultuur vaak indirect kennen, ondergaan we de uitstraling van een werk zonder dat werk zelf gelezen te hebben.' (186)
Je zou deze aandacht voor hoge cultuurproducten vanwege zijn duurzaamheid en zijn mystieke werking 'iconisch' kunnen noemen. Er zijn geen kerkgebouwen en hiërarchieën meer nodig om deze cultus van de hoge cultuur voor je katechetische doelen in te zetten.

De verborgen redding van de wereld middels tijdloze kunst, dat is gaande achter de spiegels van Joep Leerssen.

De gevarendriehoek

Bij een driehoek denk je aan verkeer of aan Pythagoras. Kom je in een roman terecht, dan is die driehoek wellicht het symbool van het gezin. Vader, moeder, kind. Het is dan bijna automatisch een oedipale driehoek. De gevarendriehoek van Van der Heijden moet dan wel de boodschap bevatten dat zijn afkomst gevaarlijk was, en zijn boek zelf een waarschuwing.

De waarschuwing is in het boek Alberts moeder. Zij waarschuwt hem en zijn zusje om binnen het driehoekig stuk land te blijven spelen, omdat daarbuiten gevaar dreigt. Albert blijft dat doen, in zekere zin. Hij blijft spelen binnen de driehoek. De driehoek figureert een alternatieve tijd, een tijd waar het gevaar weg is. Een tandeloze tijd.

Omdat Albert kiest voor het spel is ook het boek een spel. Een spel is een magische formule waarmee een effect wordt beoogd. Maar spelen is ook een ruimte waarin je je vrij kunt bewegen. Zolang je dus binnen de driehoek blijft houd je de gevaren buiten de deur. Toegepast op de roman: zolang je je door Van der Heijden laat meeslepen hoef je je niet te bekommeren om de dreigende en nare zaken daarbuiten.

De roman is dus - zoals bewonderend en enigszins afwerend wordt gezegd - knap omdat Van der Heijden ons door zijn vertelkunst weet mee te slepen. Vooral opmerkelijk, zegt men, bij zo'n idioot plot, een impotente jongeman die zich door een meisje laat genezen in ruil voor het betalen van haar abortus. Zoek er verder niets achter, is de teneur van de prijzingen, laat je meeslepen en vergeet het daarna.

Maar precies dit vergeten is wat in de roman gebeurt. Uiteindelijk krimpt de gevarendriehoek doordat de verteller zich de gebeurtenissen herinnert en ze vertelt. Ook dit is opmerkelijk, omdat Van der Heijden zo vaak wordt geprezen vanwege zijn scherpe geheugen. Maar hij herinnert zich dingen om ze te kunnen vergeten. Alle kwaliteiten, gebeurtenissen en spelletjes, de alcohol en de seks, hebben tot doel de gevaren op afstand te zetten, de tijd van zijn tanden te ontdoen.

Ja natuurlijk, Albert ziet ook de dood als een gevaar, en kiest voor een leven 'in de breedte' (292). Maar de roman eindigt toch met het kijken naar het dode lichaam van een onschuldig kind dat hij beschouwt als zijn eigen spiegelbeeld. '... ja, nu wist hij aan wie Ljibbe hem al die tijd, en nu pas echt, had doen denken. Het jongetje was een ongrijpbaar, vluchtig spiegelbeeld geweest, dat hij nu pas, door de roerloosheid van de dood, als zijn eigen portret herkende.' (477) De tijd wordt pas echt tandeloos wanneer hij roerloos wordt. De gevarendriehoek verandert van een ruimte waarin je vrij kunt bewegen in een roerloos beeld.

Het is niet ver meer naar Tonio.

Never let me go

We all complete.

Goed, maar dat was al een gedachte van Aristoteles. Je bereikt ευδαιμονια (geluk) pas als je je leven hebt geleid. En uiteraard leef je in φιλια (vriendschap) met degenen van wie je houdt. In de film Never let me go  geef je je organen en sterf je.

Hoe kun je dat lot accepteren?

Liefde maakt het draaglijk. En als liefde opduikt tussen man en vrouw (hier zal Aristoteles al zijn afgehaakt) krijgen ze uitstel van donatie. Later wordt het weer rechtgezet. De leiders van de Gallery en de school leggen uit dat er nooit uitstel was verleend, en dat het programma bovendien zal worden stopgezet.

Kathy en Tommy moeten er dus alsnog aan geloven.

Maar ze weten dat completion niet alleen voor hen is weggelegd, maar ook voor degenen die hun organen krijgen.

We all complete.

La chartreuse de Parme

Oorlog heeft een sterke literaire traditie. De literatuur begint met oorlog, als je de Ilias een begin mag noemen. Oorlog is chaos en ontluistering. De plaats waar je je eer verdient is in de literatuur vooral een plaats waar je je eer verliest.

Dan kan die eer ook niet veel hebben voorgesteld, of alleen maar iets hebben voorgesteld. De redding bestaat er voor de enkeling in, de oorlog te zien als verval. Vroeger was de oorlog nog eerlijk. Nu is hij chaos geworden.

Fabrice, de jongeling uit het ideale Italië, sluit zich aan bij de Napoleontische legers. Zijn timing is wat ongelukkig, en zo komt hij terecht bij Waterloo. Hij weet nog te ontsnappen, mede met behulp van vrouwen die het goed met hem voorhebben. Hij is de naïeve oorlogsliefhebber met wiens ogen we een nieuwe kijk op de oorlog krijgen.

De oorlog is ook maar weer een episode in deze actieroman. Later wordt deze jongeling bisschop, mede omdat hij als ex-overloper maar moeilijk een gewone eerbare plaats in de Milanese samenleving krijgt. De oorlog blijkt achteraf gezien de plaats waar de opvoeding van de jonge Fabrice plaatsvindt. Opgroeien betekent in essentie deelnemen aan de oorlog en eraan ontsnappen.

Waar we de oorlog altijd zagen als culminatie van de geschiedenis, behoort hij dus eerder tot de voorgeschiedenis. De oorlog is de plaats en tijd waar de groei tot zinvol, verantwoordelijk persoon schipbreuk lijdt, waar je opnieuw wordt geboren, zonder verheven doelen.

Die nieuwe geboorte is het negentiende eeuwse nationalisme, de geest van de nati. Anders dan bij de eerste geboorte is het nieuwe nationalisme geen zelfschepping, of invoeging in de bestaande schepping. Het is de prijsgave van de eigen identiteit aan de ander. Waar nationalisme is wordt vooral de blik op zichzelf prijsgegeven aan de blik van de ander. De ander die zwijgt omdat hij onze taal niet beheerst. Parma is het ideale stadje vanwaar de Franse oorlog zijn nieuwe betekenis krijgt. Voorbij elk idealisme en cynisme ontvouwen zich hier de acties die de held naar zijn unieke dood voeren. De acties die voorbij zijn dood voeren zelfs.

Misplaatst

Vroeger deed je eindexamen op je laatste benen. Daarna stroomde de hele zaal vol, nou ja, in elk geval met die leerlingen zelf, plus nog wat toevallige ouders en een enkele opa.

De rector sprak de zaal toe zonder enige rituele Schwung, met sterk moreel gekleurde toekomstwensen. Voor het ritueel had je immers de religieuze slotviering waarbij je toch nog wel werd geacht aanwezig te zijn.

De leerlingen mochten een voor een naar voren komen. Er werd kort over hen iets gezegd, althans over sommigen van hen, dat eigenlijk nergens op sloeg, en waarvan iedereen wel wist dat het nergens op sloeg.

Dat trauma heeft zich zozeer in ons vastgezet dat we zijn gaan geloven in adequaatheid. Jongens, de praatjes moeten kloppen! En lang genoeg zijn! En we moeten laten zien dat we er alles aan gedaan hebben!

Néé! Ook dat is niet genoeg!! We moeten ook nog de zaak verdoven, het trauma is te groot om te tonen! Het is er dus in werkelijkheid niet!

Zo komt het dat we zingen, prijzen, prijzen, blijven prijzen, en lachen, prijzen, en als de conciërge het goed vond zaten we er nu nog.

We zitten er nog, we zitten er nog.

Harpastum

Latinisering van het Griekse ἁρπαστόν. Een balspel dat al door de Spartanen werd gespeeld. Het wordt kort geciteerd in de film Garpastum, waar het woord dus weer verrussischt is. In de film zien we verder alleen nog gewoon voetbal. Bij de Grieken werd er waarschijnlijk, gezien de naam 'harpastón', dat er iets - een bal -  werd afgepakt (ἁρπαζω = grijpen, denk aan 'harp' en 'harpij-arend'). Het leek dus waarschijnlijk meer op rugby dan op voetbal.

Er wordt in antieke bronnen ook gewag gemaakt van commentaar van publiek. 'Pak hem af!', 'speel af!', 'kijk rechts!'.  In de Russische film hoor je die kreten ook voortdurend, van toeschouwers en van de spelers zelf.

Andrej krijgt een relatie met een mooie chique, verveelde vrouw. Zij beheert in 1914 een literaire salon in Petrograd, de broedplaats van de latere beroemdheden Mandelsjtam, Achmatova, Blok.

De voetballende vrienden dromen in het beginjaar van de oorlog van een nieuw voetbalstadion, het wordt een mooie club. Mij lijkt die droom een positief gegeven temidden van vernietiging en verveling. Zo mistig (als Jan Pieter Ekker in De Volkskrant dacht) is het dus ook weer niet.

De hoge waarden worden afgepakt (ἁρπαζονται zou je dan misschien moeten zeggen) uit de salon en de wereldgeschiedenis naar de jongens op het modderveld. Voetbal als plaats van hoop en beschaving.

'Haan, leeuw, sombere adelaar en
minzame beer - kom, laten wij
de oorlog kooien en daarbij
de beestenhuiden wat verwarmen.'

(Mandelsjtam, Beestenspel)

Heat

Lijkt te gaan over de ontmoeting tussen de maffiose filmlegendes Al Pacino en Robert de Niro. Maar hoe onstuitbaar zij ook hun epische gevecht afwikkelen, ze worden voortdurend afgeleid door de vrouwen om hen heen, vrouwen die hen opeisen vanwege een toekomst, een andere toekomst.

Waarom eisen die vrouwen hen op tegen beter weten in?

Misschien omdat ze tegenover de heat (oorlog, politie, misdaad) de vrede vertegenwoordigen, de vrede die lijden, dood, zelfmoord insluit. Je zou die vrede - niets is erop tegen - kunnen opvatten als een oorlog met de oorlog.

Maar heat is evenzeer prikkeling, opwinding. De vrouwen voeren niet alleen oorlog tegen de oorlog van de helden, ze willen ook hun leven meemaken, 'sharing'. Al Pacino wordt er maar onzeker van. Zijn hunt is ongetwijfeld deels een reactie op dat gedoe wat vrouwen willen. Hij en Robert de Niro begrijpen elkaar tenminste. Zo niet Pacino en zijn vrouw Justine:

I'd like to know what's behind that grim look on your face.
I don't do that. You know it. Let's go, come on.
You never told me I'd be excluded.
I told you, when we hooked up, baby, that you were gonna have to share me with all the bad people and all the ugly events on this planet.
And I bought into that sharing. Because I love you. I love you fat, bald, money, no money, driving a bus - I don't care. But you have got to be present like a normal guy, some of the time. That's sharing. This is not sharing, this is left overs.
Oh, I see, what I should do is, er, come home and say "Hi honey! Guess what? I walked into this house today, where this junkie asshole just fried his baby in a microwave, because it was crying too loud. So let me share that with you. Come on, let's share that, and in sharing it, we'll somehow, er, cathartically dispel all that heinous shit". Right?
[pause]
Wrong.